Gaziantep'te Yabancılar Hukuku: İkamet, Çalışma ve Vatandaşlık

Yabancılar hukuku nedir, hangi kanunlara dayanır?

Yabancılar hukuku, Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye'de kalışını, çalışmasını, vatandaşlık kazanmasını ve Türkiye'den çıkarılmasını düzenler. Temel kanunlar şunlardır:

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu: ikamet izinleri, sınır dışı etme, idari gözetim ve geçici koruma.
• 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu: çalışma izni ve çalışma izni muafiyeti.
• 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu: Türk vatandaşlığının kazanılması.

İkamet işlemlerini il göç idaresi müdürlükleri, çalışma izinlerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, vatandaşlık başvurularını valilikler (il nüfus ve vatandaşlık müdürlükleri) yürütür.

İkamet izni: kimler almak zorunda, türleri nelerdir?

6458 sayılı Kanun'un 19. maddesine göre Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur. İkamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder. Doksan güne kadar vizeyle veya vizeden muaf gelenler, bu süre boyunca ikamet izninden muaftır (m.20).

Aile ikamet izninde destekleyiciden; toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık gelir, aile nüfusuna uygun barınma şartları, tüm aileyi kapsayan sağlık sigortası, son beş yılda aile düzenine karşı suçtan hüküm giymemiş olmak, en az bir yıldır ikamet izniyle kalmak ve adres kaydı aranır. Bir yıl şartı bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni veya çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındakiler ve Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar için uygulanmaz; eşlerin her birinin on sekiz yaşını doldurmuş olması gerekir (m.35).

İkamette kesinti: Zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık dışında, bir yılda toplam altı ayı geçen veya son beş yılda toplam bir yılı aşan yurt dışı kalışlar kesinti sayılır ve önceki izin süreleri hesaba katılmaz. Öğrenci ikamet izinlerinin yarısı, diğer izinlerin tamamı sayılır (m.28).

İkamet izni başvurusu nasıl yapılır?

Kanundaki kural, başvurunun yabancının bulunduğu ülkedeki konsolosluğa yapılmasıdır (m.21). Uzun dönem, öğrenci ve insani ikamet izinleri, kalış amacının değişmesi veya Türkiye'den ayrılmanın makul ya da mümkün olmaması gibi hâllerde başvuru Türkiye içinden valiliklere de yapılabilir (m.22). Göç İdaresi'nin açıkladığı adımlar:

1. Başvuru formu e-İkamet sisteminde doldurulur ve randevu alınır; bunun için ücret ödenmez.
2. İstenen belgeler başvuru formunda ve e-İkamet ekranında yazılıdır; YİMER 157 hattından da bilgi alınabilir.
3. Harç ve kart bedeli sistemde hesaplanır ve randevu tarihinden önce ödenir.
4. Randevu günü il göç idaresi müdürlüğüne son altı ayda çekilmiş dört biyometrik fotoğrafla gidilir; ilk başvuruda ikamet izni müracaat belgesi düzenlenir.
5. Pasaportun, istenen ikamet süresinden altmış gün daha uzun geçerli olması gerekir (m.21).

Uzatma, ret ve dava

Uzatma başvurusu, iznin bitmesine altmış gün kala başlayarak ve süre dolmadan valiliğe yapılır; verilen belgeyle karar çıkana kadar Türkiye'de kalınabilir (m.24). Ret, uzatmama veya iptal kararı yabancıya ya da avukatına tebliğ edilir; kararda aile bağları, ikamet süresi ve çocuğun yüksek yararı gözetilir (m.25). Göç İdaresi'ne göre başvurusu reddedilen yabancı altı ay içinde aynı kalış amacıyla yeniden başvuramaz. Uzatma başvurusu reddedilen yabancı on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmazsa hakkında sınır dışı etme kararı alınır (m.54/1-j).

6458 sayılı Kanun'da ayrı dava süresi yalnız sınır dışı etme ve uluslararası koruma kararları için yazılıdır. Özel süre bulunmayan idari işlemlere karşı idare mahkemesinde dava açma süresi, yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gündür (2577 sayılı İYUK m.7). Dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz; mahkeme, kanundaki şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde yürütmenin durdurulmasına karar verebilir (İYUK m.27). Yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmeme güvencesi ise 6458 sayılı Kanun'da sınır dışı etme kararına karşı açılan dava için düzenlenmiştir (m.53).

Çalışma izni: 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu

Çalışma izni, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca düzenlenen ve yabancıya Türkiye'de çalışma ve ikamet hakkı veren belgedir; çalışmaya başlamadan önce çalışma izni veya muafiyeti alınması zorunludur. Bakanlığa göre ikamet izni, mülteci ve ikincil koruma statüsü dışındakilere tek başına çalışma hakkı vermez. Geçerli çalışma izni ise ikamet izni sayılır (6458 m.27); ancak uluslararası koruma başvuru sahiplerine, şartlı mültecilere ve geçici koruma sağlananlara verilen çalışma izinleri ikamet izni yerine geçmez.

• Yurt içi başvuru: En az altı ay süreli ve geçerli ikamet izni olan yabancı için başvuruyu işveren, e-Devlet üzerinden (e-İzin sistemi) Bakanlığa yapar.
• Yurt dışı başvuru: Yabancı, Türkiye'nin büyükelçiliğine veya başkonsolosluğuna şahsen başvurup 16 haneli referans numarası alır; işveren bu numarayla başvuruyu tamamlar.

Belgeleri tam başvurular otuz gün içinde değerlendirilir; ek belge istenirse süre, belgenin sisteme yüklendiği tarihten başlar.

Uzatma başvurusu iznin bitimine altmış gün kala başlayarak ve süre dolmadan yapılır; farklı işveren için yapılan başvurular ilk başvuru sayılır. Kanuna göre süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvurusu reddedilir (6735 m.7/3); Bakanlık, süre bittikten sonra yapılan başvuruları ilk başvuru usul ve esaslarına göre değerlendirdiğini açıklamaktadır. Turkuaz Kartta geçiş süresi dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir ve kart geçersiz hâle gelir (6735 m.11). İzinsiz çalışan yabancıya ve işverene idari para cezası uygulanır ve yabancı sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir; ceza tutarları Bakanlığın “İdari Para Cezaları” sayfasında yer alır.

Geçici koruma altındaki yabancılar

Geçici koruma, ülkesinden ayrılmaya zorlanmış ve acil koruma amacıyla kitlesel olarak sınırlara gelen yabancılara sağlanabilen korumadır; hak ve yükümlülükler Geçici Koruma Yönetmeliği ile düzenlenir (6458 m.91).

• Geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti için başvurulabilir; Bakanlık bu grup için ayrı bir başvuru türü ve uygulama rehberi yayımlar.
• Geçici koruma, uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı sağlamaz (m.42).
• İl değişikliği talebi için il göç idaresi müdürlüğüne başvurulur.

Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

5901 sayılı Kanun'un 11. maddesine göre genel yoldan vatandaşlık için aranan şartlar:

• Kendi millî kanununa (vatansızsa Türk kanunlarına) göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak
• Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek
• Türkiye'de yerleşme kararını taşınmaz edinme, iş kurma, çalışma izniyle çalışma gibi davranışlarla teyit etmek
• Genel sağlık bakımından tehlike oluşturan hastalığı bulunmamak ve iyi ahlak sahibi olmak
• Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek
• Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduklarının geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak
• Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak

Beş yıl içinde toplam on iki ayı geçmeyen yurt dışı kalışlar ikamet süresinden sayılır (m.15). Şartlar ildeki vatandaşlık başvuru inceleme komisyonunca incelenir; karar Bakanlıkça verilir ve karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder (m.18–20).

Evlenme yoluyla: Evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldır Türk vatandaşıyla evli olan ve evliliği devam eden yabancı; aile birliği içinde yaşama, evlilikle bağdaşmayan faaliyette bulunmama ve kamu düzeni engeli olmama şartlarıyla başvurabilir (m.16).

İstisnai yoldan: Cumhurbaşkanı kararıyla; sanayi tesisi getirenler veya olağanüstü hizmeti geçenler, yatırım amacıyla ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahipleri ve aileleri, vatandaşlığa alınması zaruri görülenler ve göçmen olarak kabul edilenler vatandaşlık kazanabilir (m.12). Yatırım tutarını Cumhurbaşkanı belirler.

Başvuru yeri: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne göre başvurular yurt içinde yerleşim yerindeki valiliğe (il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü), yurt dışında dış temsilciliklere bizzat veya özel vekâletnameyle yapılır; posta ile başvuru kabul edilmez. Başvurunun durumu “Vatandaşlık Başvurum Ne Aşamada?” sayfasından izlenebilir.

Sınır dışı (deport) kararı ve dava süresi

Sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi'nin talimatıyla veya resen valilikçe alınır ve gerekçesiyle birlikte yabancıya ya da avukatına tebliğ edilir (6458 m.53). Kanunun 54. maddesinde sayılan hâllerden bazıları:

• Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşmak, ikamet izni süresini kabul edilebilir gerekçe olmadan on günden fazla ihlal etmek
• İkamet izninin iptal edilmesi
• Çalışma izni olmadan çalışmak
• Giriş, vize ve ikamet işlemlerinde sahte belge kullanmak
• Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturmak

Buna karşılık gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele riski konusunda ciddi emare bulunanlar, ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar, hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar, mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar şiddet mağdurları hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz; değerlendirme her kişi için ayrı yapılır (m.55).

Dava süresi yedi gündür: Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir ve bunu kararı veren makama bildirir. Mahkeme dosya tamamlandıktan sonra on beş gün içinde karar verir; karar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (m.53; son değişiklik 21/11/2024 tarihli 7533 sayılı Kanun).

İdari gözetim: Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye'ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir mazereti olmaksızın tanınan sürede çıkmayan veya kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilik idari gözetim kararı alır ya da belirli adreste ikamet, bildirim, teminat, elektronik izleme gibi alternatif yükümlülükler getirir (m.57, m.57/A). İdari gözetime karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir; başvuru gözetimi durdurmaz ve hâkim beş gün içinde kesin karar verir.

Gaziantep İl Göç İdaresi Müdürlüğü

Gaziantep'te ikamet izni randevusu ve geçici koruma il değişikliği gibi işlemler, Gaziantep Valiliği bünyesindeki Gaziantep İl Göç İdaresi Müdürlüğü'nde yürütülür. Resmî sitedeki iletişim bilgileri:

Süreçte avukatın rolü

İkamet izni ret ve iptal kararları ile sınır dışı etme kararları avukata da tebliğ edilebilir; sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarına karşı başvuruyu avukat da yapabilir (6458 m.25, m.53, m.57). Yedi günlük dava süresi nedeniyle tebliğ tarihinin kayıt altına alınması önemlidir.