Bilgi Bankası

Hukuki Kavramlar Sözlüğü

Hukuki süreçlerde sıkça karşılaşılan terimlerin Türkçe açıklamaları. Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; somut olaya uygulanması için avukata danışmanız önerilir.

Hazırlayan: Av. İmren Taşkın Şahin · Gaziantep Barosu · Son gözden geçirme: 11 Ekim 2026

A

Adli Kontrol: Tutuklamaya alternatif olarak şüphelinin veya sanığın soruşturma ya da kovuşturma sürecinde belirli yükümlülüklere tabi tutulmasıdır (CMK m. 109-110). Yurt dışına çıkamama, belirlenen yerlere düzenli olarak başvurma (imza yükümlülüğü), konutunu terk etmeme gibi tedbirler içerebilir.
Aile Konutu Şerhi: Aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eşin talebiyle tapu kütüğüne işlenen şerhtir (TMK m. 194). Kanuna göre eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadıkça aile konutunu devredemez, aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz ve aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez; şerh bu sınırlamayı tapu kaydında gösterir.
Anlaşmalı Boşanma: Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesiyle gerçekleşen boşanma türüdür. Boşanma kararı için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir (TMK m. 166/3).
Avans (Yargılama Avansı): Dava açan tarafın, yargılama sırasında yapılacak masrafları (tebligat, bilirkişi vs.) karşılamak üzere mahkeme veznesine yatırdığı paradır.

B

Bilirkişi: Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemece görüşüne başvurulan uzman kişidir. Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlamaz, takdir hâkime aittir.
Boşanma: Geçerli bir evliliğin, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanılarak hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Türk Medeni Kanunu m. 161 ve devamında düzenlenmiştir.

C

Cezai Şart (Ceza Koşulu): Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılan cezadır; genellikle bir miktar para olarak belirlenir. Türk Borçlar Kanunu bu kurumu "ceza koşulu" adıyla düzenler (TBK m. 179 vd.).

Ç

Çekişmeli Boşanma: Eşlerin boşanma veya boşanmanın mali sonuçları (nafaka, velayet, mal paylaşımı, tazminat) konularında uzlaşamadığı boşanma türüdür. Tanık dinlenir, deliller toplanır, süreç anlaşmalıya göre uzun sürer.

D

Davacı: Mahkemeye başvurarak hak talebinde bulunan taraftır.
Davalı: Aleyhine dava açılan, kendisinden bir şey talep edilen taraftır.
Dilekçe: Mahkemeye veya bir kuruma yazılı olarak yapılan başvuru veya talep yazısıdır. Dava dilekçesi, cevap dilekçesi, replik, düplik gibi türleri vardır.
Duruşma: Tarafların ve avukatlarının hâkim huzurunda hazır bulunarak sözlü olarak açıklama yapıp delil sundukları yargılama oturumudur.

E

Edinilmiş Mallara Katılma: Eşler mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçmedikçe uygulanan yasal mal rejimidir (TMK m. 202). Mal rejimi süresince karşılığı verilerek edinilen mallar edinilmiş maldır; mal rejiminin başlangıcında sahip olunan mallar ile miras veya karşılıksız kazanma yoluyla elde edilenler kişisel maldır. Rejim sona erdiğinde her eş, kural olarak diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkim, kusurlu eşin payını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m. 219, 220, 236). Boşanmada mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer (TMK m. 225).
Etkin Pişmanlık: Suçun işlenmesinden sonra fail veya iştirak edenlerin gösterdikleri pişmanlık nedeniyle cezada indirim veya cezasızlık uygulanmasıdır.

F

Fazla Mesai: Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmadır; her bir saati için normal saatlik ücretin %50 fazlası ödenir. Denkleştirme uygulanan işlerde haftalık ortalama süre aşılmadıkça bazı haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olup %25 zamlı ödenir (İş Kanunu m. 41).

H

Haciz: İcra dairesi tarafından borçlunun mallarına el konulması işlemidir. Haczedilen mallar satılarak alacaklının alacağı karşılanır.
HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması): Yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olduğunda, kanundaki koşulların varlığı hâlinde mahkemenin hükmü açıklamayıp sanığı beş yıllık denetim süresine tabi tutmasıdır. Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmez ve denetimli serbestlik yükümlülüklerine uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir (CMK m. 231; 16.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla değişik). Ayrıntı: HAGB rehberi.
Hak Düşürücü Süre: Belirli bir süre içinde hakkın kullanılmaması hâlinde hakkın kendiliğinden son bulduğu süredir. Zamanaşımından farklı olarak hâkim tarafından re'sen dikkate alınır.
Haksız Fiil: Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesidir; zarar veren bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 49 vd.).

I

Islah: Tarafların yapmış oldukları usul işlemlerini, örneğin dava veya cevap dilekçesindeki vakıaları ya da talep sonucunu, kısmen veya tamamen düzeltmesidir. Aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir; ıslah, tahkikatın sona ermesine kadar sözlü veya yazılı olarak yapılabilir (HMK m. 176-177). 31 Temmuz 2026'dan bu yana alacağın yalnız bir kısmı dava edilmişse talep, ıslaha gerek olmaksızın aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sonuna kadar artırılabilir (HMK m. 109/4).

İ

İcra Takibi: Bir alacağın devlet eliyle tahsili amacıyla icra dairesinde başlatılan resmî süreçtir. İlamlı ve ilamsız olmak üzere ikiye ayrılır.
İhbar Tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim sürelerine uymadan fesheden tarafın (işveren veya işçi) karşı tarafa ödemek zorunda olduğu, bildirim süresine ilişkin ücret tutarındaki tazminattır (İş Kanunu m. 17).
İhtarname: Bir kişinin diğerine, hukuki bir talep veya bildirimde bulunmak amacıyla genellikle noter aracılığıyla gönderdiği yazılı ihtardır. Kanunun ihtar aradığı hâllerde sonuç doğurur; örneğin muaccel bir borcun borçlusu kural olarak alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m. 117).
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararına karşı bölge adliye mahkemesine yapılan kanun yoludur. Hem maddi hem hukuki yönden yeniden inceleme yapılır. Hukuk davalarında başvuru süresi, kural olarak kararın usulen tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 345). Miktar veya değeri kanundaki sınırı geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar kesindir ve bunlara karşı istinaf yoluna başvurulamaz; ancak manevi tazminat davalarında verilen kararlara karşı miktara bakılmaksızın istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m. 341/2). Ceza davalarında istinaf süresi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki haftadır (CMK m. 273).
İşe İade Davası: İşveren tarafından geçerli bir sebep olmadan işten çıkarılan işçinin, işe geri dönmek için açtığı davadır. Belirli iş yeri ve kıdem koşullarına bağlıdır. Dava açılmadan önce, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorunludur; anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir (İş Kanunu m. 20).
İştirak Nafakası: Boşanma sonrası velayeti kendisinde olmayan eşin, çocuğun bakım, eğitim ve sağlık masraflarına katılmak üzere ödediği nafakadır (TMK m. 182).
İtirazın İptali: İcra takibine itiraz eden borçluya karşı alacaklının açtığı, itirazın ortadan kaldırılmasını isteyen davadır.
İtirazın Kaldırılması: Belge alacaklarında, icra mahkemesinden itirazın kaldırılarak takibin devamını sağlayan basitleştirilmiş yoldur.

K

Kayyım: Belirli bir iş veya mal varlığının yönetimi için mahkemece atanan yasal temsilcidir. Vasiden farklı olarak görev alanı sınırlıdır.
Keşif: Hâkimin, uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organları yardımıyla, ilgili yerde veya mahkemede inceleme yaparak bilgi edinmesidir (HMK m. 288). Hâkim gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur.
Kıdem Tazminatı: 1475 sayılı eski İş Kanunu m. 14'te düzenlenen, en az bir yıl çalışan işçinin belirli koşullarla iş sözleşmesi sona erdiğinde her tam yıl için 30 günlük brüt ücreti tutarında, bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden alacağı tazminattır. Hesapta ücrete ek olarak sağlanan para ve parayla ölçülebilen menfaatler de dikkate alınır; bir hizmet yılı için ödenecek tutar kanuni tavanı geçemez (bkz. kıdem tazminatı tavanı).
Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar süren ceza yargılaması aşamasıdır.

M

Mağdur: Ceza yargılamasında suçtan etkilenen kişiyi ifade eden kavramdır. Kanun "mağdur" ile "suçtan zarar gören" kavramlarını ayrı ayrı kullanır (ör. CMK m. 253/1). Mağdurun soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteme, kovuşturma evresinde kamu davasına katılma gibi hakları vardır (CMK m. 234).
Mal Ayrılığı: Eşlerin sözleşme ile seçebileceği mal rejimidir. Her eş kendi mal varlığı üzerinde ayrı sahiplik ve tasarruf hakkına sahiptir (TMK m. 242).
Manevi Tazminat: Kişilik haklarına yönelik haksız eylem sonucu ortaya çıkan üzüntü, acı ve elemin para ile karşılanmasıdır (TBK m. 56, 58).
Mesken (Oturma) Hakkı: Bir binadan veya onun bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi veren irtifak hakkıdır; başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez (TMK m. 823). Herkese karşı ileri sürülebilen sınırlı ayni haklardandır.
Mirasın Reddi: Mirasçının, ölümle açılan mirası kanunda belirtilen sürede reddetmesidir. Ret süresi üç aydır; bu süre yasal mirasçılar için, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işlemeye başlar (TMK m. 606). Ret beyanı, mirasbırakanın yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır (TMK m. 609).
Muris Muvazaası: Mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazını tapu memuru önünde satış gibi göstererek devretmesidir. 01.04.1974 tarihli ve 1/2 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca saklı pay sahibi olsun veya olmasın, miras hakkı çiğnenen mirasçılar muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil davası açabilir. Açıkça bağış olarak yapılan devirler bu kapsamda değildir.
Müdafi: Şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukattır. Ceza yargılamasında müdafi yardımı temel haklardandır.
Müteselsil Sorumluluk: Birden fazla kişinin aynı borçtan dolayı, alacaklıya karşı her birinin borcun tamamından sorumlu olduğu hukuki ilişkidir. Alacaklı dilediği borçluya başvurabilir.

N

Nafaka: Kanunda sayılan kişilerin geçimi için hükmedilen parasal katkıdır. Boşanmayla bağlantılı başlıca türleri tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakasıdır. Bunların dışında, evlilik sürerken ayrı yaşama hâlinde hâkimin belirleyebileceği parasal katkı (TMK m. 197) ve yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşler için yardım nafakası (TMK m. 364) da vardır.

O

Ortak Velayet: Boşanma sonrası velayetin ana ve baba tarafından birlikte kullanılmasıdır. Kanunda boşanmada velayetin çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa ait olduğu düzenlenmiştir (TMK m. 336); ortak velayet talebi, velayet düzenlemesinde temel ilke olan çocuğun üstün yararı gözetilerek somut olaya göre değerlendirilir.

Ö

Önalım Hakkı (Şufa): Paylı mülkiyette, paydaşlardan birinin taşınmaz üzerindeki payını üçüncü kişiye satması durumunda diğer paydaşların bu payı öncelikle satın alma hakkıdır (TMK m. 732). Hak, alıcıya karşı dava açılarak kullanılır; dava açan paydaş, hâkimin belirlediği rayiç bedel ile alıcıya düşen tapu giderlerini verilen kesin süre içinde yatırmakla yükümlüdür. Önalım hakkı, satışın hak sahibine bildirildiği tarihten itibaren üç ay, her hâlde satıştan itibaren bir yıl geçmekle düşer (TMK m. 733-734; 24.12.2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla değişik).

S

Saklı Pay: Saklı paylı mirasçıların (mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası ile eşi) yasal miras paylarının vasiyet veya bağışlamayla zedelenemeyecek olan kısmıdır (TMK m. 505-506). Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında 5650 sayılı Kanunla kaldırılmıştır.
Sanık: Hakkında ceza davası açılmış kişidir. Soruşturma aşamasında "şüpheli", iddianame kabul edildikten sonra "sanık" olarak adlandırılır.
Soruşturma: Yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen, Cumhuriyet savcılığı tarafından yürütülen ceza muhakemesi evresidir (CMK m. 2).
Soybağı: Çocukla ana-baba arasındaki yasal akrabalık ilişkisidir. Ana ile çocuk arasında doğumla; baba ile çocuk arasında ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur. Soybağı evlat edinme yoluyla da kurulur (TMK m. 282).

Ş

Şüpheli: Soruşturma evresinde hakkında suç şüphesi bulunan kişidir.

T

Tahliye Davası: Kira sözleşmesinin sona ermesi veya kanuni sebeplerin varlığı hâlinde kiralananın boşaltılması için açılan davadır.
Tanık: Davaya konu olayı bilen, gördüğünü veya duyduğunu mahkemede açıklayan kişidir.
Tapu İptali ve Tescil Davası: Bir taşınmazın tapuda yanlış kişi adına kayıtlı olduğu iddiasıyla mevcut tapunun iptali ve gerçek hak sahibi adına tescili için açılan davadır.
Tedbir Nafakası: Boşanma davası sürerken, dava süresince eş ve çocukların geçimini sağlamak amacıyla geçici olarak hükmedilen nafakadır (TMK m. 169).
Temyiz: Adli yargıda bölge adliye mahkemesinin temyizi kabil nihai kararlarına karşı Yargıtay'a başvurulan kanun yoludur. Hukuk davalarında süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 361); ceza davalarında ise hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki haftadır (CMK m. 291). Miktar veya değeri kanundaki sınırı geçmeyen davalara ilişkin kararlar gibi kanunda sayılan bazı kararlar temyiz edilemez (HMK m. 362/1). Ancak bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu kısmen veya tamamen kabul ederek esas hakkında yeniden karar vermişse, kararın temyiz edilip edilemeyeceği 31 Temmuz 2026'dan bu yana ayrı bir parasal ölçüte göre belirlenir (HMK m. 362/3). Yargıtay kararı ancak kanunda sayılan sebeplerle bozar: hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanması, dava şartlarına aykırılık, delillerin kanuni bir sebep olmadan kabul edilmemesi ve karara etki eden yargılama hatası veya eksikliği (HMK m. 371).
Tenkis Davası: Mirasbırakanın saklı paylı mirasçıların paylarını ihlal eden tasarruflarının (vasiyet/bağış) yasal sınırlara indirilmesi için açılan davadır (TMK m. 560 vd.).
Tutuklama: Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile kaçma veya delilleri karartma şüphesi gibi bir tutuklama nedeni bulunduğunda, şüpheli veya sanığın soruşturma ya da kovuşturma sürerken özgürlüğünün kısıtlanmasıdır (CMK m. 100). Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde ise mahkeme karar verir (CMK m. 101).

U

Uzlaştırma: Kanunda sayılan suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar gören arasında anlaşma sağlanması sürecidir (CMK m. 253-254). Soruşturma evresinde uzlaşılır ve edim bir defada yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı; edim ileri tarihe bırakılır, taksite bağlanır veya süreklilik gösterirse kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilir. Kovuşturma evresindeki uzlaşmada edim bir defada yerine getirilirse mahkeme davanın düşmesine karar verir.

V

Vasiyetname: Kişinin ölümünden sonra geçerli olmak üzere mal varlığı hakkında düzenlediği tek taraflı irade beyanıdır. Resmî, el yazılı veya sözlü olarak yapılabilir.
Vekâlet: Vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 502). Avukatlık vekâleti TBK ve Avukatlık Kanunu hükümlerine tabidir.
Vekâletname: Vekâlet ilişkisini ve vekilin yetkilerini belgeleyen yazılı belgedir. Avukat, açtığı veya takip ettiği dava ve işlerde noter tarafından düzenlenen ya da onaylanan vekâletnamenin aslını veya avukat tarafından onaylanmış örneğini dosyaya sunmak zorundadır (HMK m. 76).
Velayet: Reşit olmayan çocuğun bakım, eğitim, mal yönetimi ve hukuken temsili konusundaki ana-babanın hakkı ve yükümlülüğüdür.
Veraset Belgesi (Mirasçılık Belgesi): Mirasbırakanın yasal mirasçılarını ve miras paylarını gösteren resmî belgedir. Sulh hukuk mahkemesi veya noterden alınabilir.

Y

Yıllık İzin: Bir yıllık çalışmasını tamamlayan işçinin, kıdemine göre belirlenen sürede ücretli olarak kullanma hakkı bulunan izindir (İş Kanunu m. 53).
Yoksulluk Nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında isteyebileceği nafakadır; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m. 175). Anayasa Mahkemesi 4.6.2026 tarihli kararıyla (E.2025/156, K.2026/131) maddedeki "süresiz olarak" ibaresini iptal etmiştir. Karar 30.9.2026 tarihli ve 33386 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; iptal hükmü 30.6.2027'de yürürlüğe girecektir. Bu tarihe kadar maddenin mevcut metni uygulanır. Ayrıntılar için süresiz nafaka rehberine bakabilirsiniz.

Z

Zamanaşımı: Özel hukukta, bir alacağın kanunda belirtilen süre içinde istenmemesi hâlinde borçlunun ileri sürebileceği bir savunma aracıdır (defi). Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK m. 161). Ceza hukukunda ise dava zamanaşımı bir düşme sebebidir; süre dolmuşsa davanın düşmesine karar verilir (TCK m. 66; CMK m. 223/8).

Bilgilendirme notu

Sözlükteki açıklamalar genel niteliktedir ve her olaya aynı biçimde uygulanmayabilir. Somut bir durumun değerlendirilmesi için iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

İletişim Bilgileri

Bu konuda randevu talep edin

Formu doldurduğunuzda talebiniz, form hizmeti (Web3Forms) aracılığıyla büronun e-posta adresine iletilir. İlettiğiniz bilgiler, Avukatlık Kanunu'nun 36. maddesindeki sır saklama yükümlülüğü gözetilerek gizli tutulur.

Ad Soyad Telefon Aranma tercihi E-Posta (opsiyonel) Konunuz (opsiyonel)

Lütfen sağlık durumu, ceza dosyası ayrıntısı, T.C. kimlik numarası veya banka bilgisi gibi hassas bilgileri bu form üzerinden paylaşmayın. Dosya ayrıntıları görüşmede ele alınır.

KVKK Aydınlatma Metni'ni okudum; bilgilerimin talebime dönüş yapılması amacıyla işleneceği konusunda bilgilendirildim.

Form yoluyla iletilen talep bir görüşme isteğidir; hukuki görüş verildiği veya işin üstlenildiği anlamına gelmez.

Daha hızlı ulaşmak isterseniz: +90 534 837 56 43 · WhatsApp